کوهستانهای کوردستان در پیوند با تمدن ایران زمین
فعالیتهای فرهنگی کوردها در عراق، ترکیه و سوریه
در دل کوهستانهای زاگرس و توروس، میان رودخانههای دجله و فرات، ملتی زندگی میکند که زبانش از خانواده ایرانی است، جشنهایش از تمدن ایران باستان برخاسته، و هویتش در گذرگاه چهار کشور گسترش یافته است. کوردها با جمعیتی میان سی تا چهل میلیون نفر، یکی از بزرگترین ملتهای پراکنده در منطقهاند که پیوندی دیرینه با حوزه تمدنی ایران دارند.
بقلم: عطا فهری
عراق — سایه تمدن مشترک
زمینهای که فرهنگ در آن روییده است
پس از سال ۱۳۸۲، اقلیم کوردستان عراق به محلی برای بازسازی هویت فرهنگی کوردی تبدیل شد. حکومت منطقهای کوردستان با برخورداری از شرایط موجود در شمال عراق، توانست زبان کوردی را به زبان رسمی آموزش و اداره تبدیل کند. اقلیم اکنون بیش از ده دانشگاه دولتی دارد که همه آنها به زبان کوردی (سورانی) تدریس میکنند.
سلیمانیه که به «پایتخت فرهنگی» کوردستان شهرت یافته، از سوی یونسکو به عنوان «شهر ادبیات» شناخته شده است. این شهر میزبان موزهها، گالریهای هنری، تئاترها و جشنوارههای ادبی است که هر ساله هزاران بازدیدکننده را به خود جذب میکند.
موزهها: حافظان تاریخ مشترک
موزه تمدن اربیل که در سال ۱۳۳۹ تأسیس شد، مجموعهای از آثار تاریخی را نگهداری میکند که قدیمیترین آنها به بیش از شصت هزار سال پیش باز میگردد. موزه سلیمانیه، دومین موزه بزرگ عراق، نمونههایی از تمدنهای بینالنهرین، کوردی و ایرانی را در کنار هم به نمایش میگذارد. این همنشینی خود گواهی است بر پیوند تاریخی کوردستان با حوزه تمدنی ایران.
مرکز هنر و فرهنگ کوردستان: نگهبان میراث مکتوب
مرکز هنر و فرهنگ کوردستان پروژهای گسترده برای دیجیتالی کوردن نسخ خطی تاریخی آغاز کورده است. تنها در اقلیم کوردستان، حدود صد هزار نسخه خطی در مؤسسات عمومی و خصوصی پراکندهاند. این مرکز تا اوایل ۱۴۰۳ بیش از ۷۳۶ اثر را دیجیتالی کورده و قصد دارد این آرشیو را در دسترس دانشگاههای جهان قرار دهد.
ادبیات و موسیقی: جوشش از ریشههای مشترک
ادبیات کوردی در اقلیم عراق یکی از پررونقترین دورههای خود را سپری میکند. ناشران متعدد در اربیل و سلیمانیه هر ساله صدها عنوان کتاب به زبان سورانی منتشر میکنند. موسیقی «دنگبژ»، هنر روایتگری شفاهی کوردی، از سوی سازمانهای بینالمللی به عنوان میراث ناملموس معرفی شده است. این هنر همتای سنت «نقالی» در ایران است و هر دو ریشهای مشترک در تمدن ایرانی دارند.
نوروز: روح تمدن ایرانی در کوردستان
نوروز در کوردستان عراق تعطیل رسمی است و هر ساله با شکوه برگزار میشود. این جشن که ریشه در آیینهای زرتشتی و مهری ایران باستان دارد، در کوردستان عراق جنبهای فرهنگی و شادمانه دارد. آتشافروزی در بلندترین نقاط کوهستان، رقص دستهجمعی، پوشیدن لباسهای سنتی و برگزاری جشنهای خانوادگی، همه نشانههایی از پیوند عمیق فرهنگ کوردی با سنت ایرانی هستند. سازمان ملل نوروز را به عنوان میراث فرهنگی مشترک ایران و کوردستان به رسمیت شناخته است.
ترکیه — حفظ فرهنگ در دشواری
میراث دیرین و تحولات اخیر
کوردهای ترکیه در طول دهههای گذشته، ادبیات شفاهی، موسیقی و آدابورسوم خود را در خانهها، عروسیها و محافل خصوصی زنده نگه داشتند. از سال ۱۳۹۱، آموزش زبان کوردی به عنوان درس انتخابی در مدارس دولتی، در قالب برنامه «زبانها و گویشهای زنده»، مجاز اعلام شد. این درس شامل دو گویش کُرمانجی و زازاکی میشود.
استقبال از آموزش زبان کوردی
برای سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ بیش از پنجاه و نه هزار دانشآموز در کلاسهای زبان کوردی ثبتنام کوردهاند که افزایشی چشمگیر نسبت به سالهای گذشته است. این اقبال گسترده نشاندهنده اهمیت ریشههای فرهنگی برای نسل جوان کورد در ترکیه است.
نوروز: جشن مشترک تمدن ایرانی
جشن نوروز در شهرهای کوردنشین ترکیه، به ویژه دیاربکر، وان و ماردین، به رویدادی پرشور تبدیل شده که دهها هزار نفر در آن شرکت میکنند. این جشن باستانی که از ایران زمین برخاسته، در میان کوردها پیوند تمدنی عمیقی با فرهنگ ایرانی را بازتاب میدهد.
هنر، رسانه و تئاتر
آثار سینمایی، موسیقی و تئاتر به زبان کوردی در سالهای اخیر تولید شدهاند. موسیقی کوردی با سازهای سنتیای چون «دنبک»، «سورنای» و «دف»، همان سازهایی که در موسیقی ایرانی نیز جایگاه دارند، در مجالس عروسی و جشنهای خانوادگی پررنگ است.
سوریه — شکوفایی فرهنگی
پیشینه و تحول
جمعیت کوردهای سوریه حدود ده درصد جمعیت آن کشور است و عمدتاً در شمال شرق متمرکزند. با آغاز دوران جدید در سوریه، فرصتهایی برای احیای فرهنگ کوردی فراهم آمده است. اداره خودمختار شمال و شرق سوریه زبان کوردی را در کنار عربی و سریانی به رسمیت شناخته و بیش از ۷۱۴ هزار دانشآموز اکنون به زبان کوردی درس میخوانند.
نهادهای فرهنگی نوپا
دانشگاه عفرین در ۱۳۹۵ به عنوان نخستین دانشگاه در مناطق کوردنشین سوریه تأسیس شد. یک مؤسسه عالی هنرهای کوردستان سوریه با گرایشهای تئاتر، سینما، موسیقی، نقاشی و مجسمهسازی دانشجویان رایگان را پذیرا میشود. نمایشگاه سالانه کتاب در قامشلی با ۵۱ ناشر و بیش از ۱۴۰ هزار نسخه کتاب، نمادی از این شکوفایی فرهنگی است.
نوروز در سوریه: بازگشت به ریشههای مشترک
تغییرات آذر ۱۴۰۳ فرصتی تازه برای کوردهای سوریه فراهم کورد. نوروز ۱۴۰۴ برای نخستین بار پس از دههها در مناطق متعدد سوریه برگزار شد. همچنین در بهمن ۱۴۰۴، وزارت آموزش سوریه تصمیم گرفت زبان کوردی را با دو ساعت در هفته در برنامه رسمی مدارس بگنجاند.
ایران – پیوند ناگسستنی کوردها با تمدن ایران
ریشههای مشترک در زبان و نژاد
ارتباط فرهنگ کوردی با تمدن ایران، واقعیتی ریشهدار در تاریخ و زبان است. زبان کوردی در همه گویشهایش (سورانی، کُرمانجی، گورانی) از شاخه ایرانی زبانهای هندواروپایی است و بخش اصلی واژگان آن از ریشههای کهن ایرانی سرچشمه میگیرد. کوردها از نگاه فرهنگی بخشی از مجموعه بزرگ «ایران فرهنگی» هستند، قلمرویی که از مرزهای سیاسی امروز فراتر میرود.
نوروز: نقطه اتصال تمدنها
نوروز قویترین نخ ارتباطی میان فرهنگ کوردی و تمدن ایران است. کوردها در همه کشورهایی که در آنها زندگی میکنند، نوروز را «نهوروز» مینامند و با همان مراسم آتشافروزی، بهارخوانی و رسوم آغاز سال نو جشن میگیرند که در فلات ایران رواج دارد. سازمان ملل نوروز را میراث فرهنگی مشترک ایران، افغانستان، کوردستان و چندین کشور دیگر شناخته است.
ادبیات کوردی در بستر ادبیات فارسی
ادبیات کلاسیک کوردی عمیقاً در بستر ادبیات فارسی ریشه دارد. بزرگانی چون ملای جزیری و احمد خانی هم از ادبیات فارسی الهام گرفتند و هم با آن در تعامل بودند. مثنوی «مموزین» احمد خانی، حماسه ملی کوردها، از نظر ساختار و مضمون اثری در تداوم سنت حماسههای عاشقانه ایرانی است. جشنوارههای ادبی در کوردستان اغلب به آثار سعدی، حافظ و مولانا ادای احترام میکنند.
موسیقی مشترک
موسیقی کوردی با موسیقی ایرانی پیوند عمیق دارد. سازهایی چون «تنبور»، «کمانچه» و «دف» هم در موسیقی ایرانی و هم در موسیقی کوردی جایگاه مرکزی دارند. هنر «دنگبژی» یا روایتگری شفاهی کوردی، برادر بزرگ سنت «نقالی» ایرانی است و هر دو ریشه در تمدن مشترک این سرزمین دارند.
آثار باستانی: زبان مشترک کهن
کاوشهای باستانشناختی اخیر در اقلیم کوردستان آثاری از تمدن ماد را آشکار کوردهاند که اجداد مشترک ایرانیان و کوردها بودند. قلعه اربیل که یونسکو آن را میراث جهانی معرفی کورده، شاهدی تاریخی بر هزارههای تمدن مشترک این منطقه است.
دستاوردها و چشمانداز
دستاوردهای قابل توجه
دستاوردهای فرهنگی کوردها در دهههای اخیر چشمگیر بوده است: اقلیم کوردستان عراق سیستم آموزشی به زبان کوردی ایجاد کورده؛ سلیمانیه از سوی یونسکو «شهر ادبیات» نامیده شده؛ در کوردستان سوریه بیش از هفتصد هزار دانشآموز به زبان مادری تحصیل میکنند؛ در سوریه نوروز برای نخستین بار به رسمیت شناخته شده؛ و در ترکیه بیش از پنجاه و نه هزار دانشآموز به کلاسهای زبان کوردی پیوستهاند.
چالشهای پیش رو
در کنار این دستاوردها، چالشهایی نیز وجود دارند. نسخ خطی هزاران ساله بدون مراقبت کافی در معرض آسیباند. اقلیم کوردستان عراق با بحرانهای اقتصادی داخلی دستوپنجه نرم میکند. در سوریه، آینده برنامههای آموزشی به روند سیاسی آن کشور وابسته است.
ایران مادر تمدنی فرهنگ کوردی
از منظر تاریخی و فرهنگی، ایران «مادر تمدنی» بسیاری از عناصر فرهنگ کوردی است. زبان، جشنها، ادبیات، موسیقی و آدابورسوم کوردی همه در حوزه تمدنی ایران ریشه دارند. پژوهشهای دانشگاهی در ایران و مناطق کوردستان پیوند میان این دو فرهنگ را از منظر نژاد، زبان، آیین، آداب اجتماعی و آثار باستانی مستند کوردهاند. کوردها خود را بخشی از دنیای ایرانیزبان میدانند و این پیوند تمدنی، زمینهای استوار برای همبستگی فرهنگی فراهم میآورد.
فرهنگ، ماندگارتر از مرزها
داستان فرهنگ کوردی در عراق، ترکیه و سوریه، داستان سرسختی انسانی در پیوند با ریشههایش است. ملتی که قرنها در گستره ایران زمین زیسته، با تکیه بر نیروی فرهنگ مشترک، هویت خود را پاس داشته. از نسخههای خطی اربیل تا کلاسهای زبان کوردی در ترکیه، از نمایشگاه کتاب قامشلی تا آتش نوروز در کوهستانهای دیاربکر، این فرهنگ در هر شرایطی سر برآورده است.
آنچه این مقاومت را ممکن ساخته، عمق ریشههای تاریخی آن در تمدن ایران است. نوروز، زبان، موسیقی، اسطورهها و ادبیات کوردی همه فرزندان این تمدن بزرگند. ایران به عنوان خاستگاه این تمدن، پیوندی طبیعی و تاریخی با کوردها دارد؛ پیوندی که نه ساخته سیاست، بلکه تراوشی از هزاران سال زندگی مشترک است.
منابع
۱. Human Rights Watch — گزارشهای سالانه در خصوص حقوق فرهنگی و آموزشی کوردها. https://www.hrw.org
۲. یونسکو — پرونده نوروز به عنوان میراث فرهنگی ناملموس بشریت. https://ich.unesco.org/en/RL/nowruz-00282
۳. UNESCO Creative Cities Network — سلیمانیه شهر ادبیات. https://www.unesco.org/en/creative-cities/sulaymaniyah
۴. Kurdistan Centre for Arts and Culture (KCAC) — گزارش دیجیتالیسازی نسخ خطی. https://kcac.org
۵. North Press Agency — گزارشهای نمایشگاه کتاب روژاوا و آموزش کوردی در سوریه. https://npasyria.com
۶. Nationalia — آمار آموزش زبان کوردی در ترکیه. https://www.nationalia.info
۷. Syria Direct — پوشش تحولات فرهنگی سوریه پس از ۲۰۲۴. https://syriadirect.org
۸. Kurdish Globe — اخبار فرهنگی اقلیم کوردستان. https://kurdishglobe.net
۹. دانشگاه تهران — پژوهشهای دانشگاهی درباره پیوند فرهنگی ایران و کوردستان. https://ut.ac.ir
۱۰. موزه سلیمانیه — آرشیو دیجیتال. https://sulaymaniyahmuseum.org
پربیننده ترین
- ● نمایش واقعیت یا مهندسی ذائقه فرهنگی؟
- ● آشوب ادراکی؛ ابزار مدرن برای بازآرایی ساختار قدرت
- ● کودکآزاری در سنندج؛ یک جرم خانوادگی یا نشانهای از بحران حمایت اجتماعی؟
- ● انتشار کتاب «تحلیل استراتژیک خاورمیانه و تمدن جهانی»
- ● فعالیتهای فرهنگی کوردها در عراق، ترکیه و سوریه
- ● 📰 خبرنامه ئایان خبر — بزودی
- ● شاهکار هنری ٣٠٠٠ ساله
- ● شناسایی ۱۱۲۱ گونه جدید در اعماق اقیانوسها
- ● ۱۰ صادرکننده اول مواد غذایی در جهان به تنهایی نیمی از نیازهای مبادلاتی جهان را تأمین میکنند.
- ● موفقیت داروی تزریقی جدید در نابودسازی تومورهای مقاوم
- ● وجدان راحت سیلیکون ولی؛ نقش هوش مصنوعی در بمباران ایران
- ● کوتاه ترین داستان جهان
- ● چهار عنوان برتر کردستان در رقابت های دوچرخه سواری قهرمانی دختران کشور
- ● سالروز درگذشت اسطورهی ماندگار شمشالنوازی
آخرین اخبار
- ● کودکآزاری در سنندج؛ یک جرم خانوادگی یا نشانهای از بحران حمایت اجتماعی؟
- ● موفقیت داروی تزریقی جدید در نابودسازی تومورهای مقاوم
- ● شناسایی ۱۱۲۱ گونه جدید در اعماق اقیانوسها
- ● کوتاه ترین داستان جهان
- ● نمایش واقعیت یا مهندسی ذائقه فرهنگی؟
- ● 📰 خبرنامه ئایان خبر — بزودی
- ● فعالیتهای فرهنگی کوردها در عراق، ترکیه و سوریه
- ● وجدان راحت سیلیکون ولی؛ نقش هوش مصنوعی در بمباران ایران
- ● ۱۰ صادرکننده اول مواد غذایی در جهان به تنهایی نیمی از نیازهای مبادلاتی جهان را تأمین میکنند.
- ● انتشار کتاب «تحلیل استراتژیک خاورمیانه و تمدن جهانی»
- ● سالروز درگذشت اسطورهی ماندگار شمشالنوازی
- ● چهار عنوان برتر کردستان در رقابت های دوچرخه سواری قهرمانی دختران کشور
- ● آشوب ادراکی؛ ابزار مدرن برای بازآرایی ساختار قدرت
- ● شاهکار هنری ٣٠٠٠ ساله
- ● هر واحد آپارتمانی، حتی پیش از احداث، دارای هویت ثبتی مجزا و منحصربهفرد میشود.