نگاهی به تاريخ تئاتر شهر سنندج (سانان دژ)1

بقلم: محسن رازی

بخش سوم

تئاتر سنندج در طول حيات هنری خود همواره حضوری فعال در عرصه‌های هنری شهر داشته است. اجراهای نمايشی با حداقل امکانات تنها به خاطر دلبستگی به آن در طول ساليان متمادی هم‌چنان ادامه داشته است. در اين مسير هميشه اماکنی مانند: دبيرستان‌ها، آموزشگاه‌ها، مراکز نظامی و ميادين ورزشی محل اصلی اجراهای نمايشی که تحت تاثير بخشی از فرهنگ بومی کوردی شهر و بخشی نيز زير چتر تاثيرات هنر ملی ايران زمين و جهان قرار داشته است.

چهره‌های شاخص تئاترسنندج

عرشی يوسف: يوسف عرشی ( 1323- 1400.س) هنرمند عرصه تئاتر ودبير ادبيات دبيرستان‌های سنندج از پيشکسوتان هنرهای نمايشی سنندج و يکی از اولين مشوقان هنر تئاتر در اين شهرمحسوب می‌شود، که دارای آثاری درحوزه نمايشي مانند: کارگردانی نمايش‌هايی از قبيل «قرعه برای مرگ» و «پهلوان اکبر می‌ميرد» و بازيگری است. -عرشی که از کارشناسان طراز اول دانه‌های روغنی کشور و از پيشکسوتان تئاتر سنندج بود، نمايش‌های «يک تخت و دو مسافر و پله‌های يک نردبان» نيز از کارهای ايشان و برادرشان روان شاد شهريار عرشی بود که او نيزيکی از بازيگران سرشناس تئاتر بود. که متاسفانه در اسفند ماه سال 1400.ش درگذشت.- (کامبيز عرشی). و سرانجام يوسف عرشی نيز متاسفانه در تاريخ سوم مهرماه سال1400.ش در شهر کرج درگذشت.

غریب‌پور بهروز : بهروز غريب‌پور 1329.ش متولد محله جورآباد سنندج، نويسنده،کارگردان تئاتر، سينما و کارشناس برجسته نمايش، تحصيلکرده رشته هُنرهای دراماتيک از دانشکده هنرهای زيبای دانشگاه تهران و آکادميای هنر نمايش در ايتاليا است. وی يکی از استادان برجسته تئاتر عروسکی در ايران محسوب می‌گردد. غريب‌پور سرپرست گروه تئاتر عروسکی «آران» را که از سال 1383فعاليت هنری خود را آغاز کرده است، برعهده دارد. از مهم‌ترین آثار اين هنرمند، نمايش اپرای آيينی تعزيه «اپرای عروسکی عاشورا» در سال 1388 است، که نويسندگی، طراحی وکارگردانی آن را انجام داده، اين اپرا در چندين کشور اروپايی مانند: ايتاليا، فرانسه، لهستان به روی صحنه رفته که مورد توجه بسياری از منتقدين ايرانی و جهانی قرار گرفته است. هم‌چنين ايشان نگارش و کارگردانی30 اثر نمايشی در تهران و سنندج را در کارنامه هُنری خود دارد. غريب‌پور دارای مجموعه‌ای درحدود 18 اثر شامل11 تاليف و 7 ترجمه و 5 اثر سينمايی است. وی گذشته از آثار ذکرشده، درحوزه تئاتر و سينما يکی از فعالان عرصه مُديريت هُنری در ايران است.

بهروز غريب‌پور، بنيان‌گذار «فرهنگ سرای بهمن» در تهران، «مديرکانون نمايش‌های عروسکی» مرکز هنرهای نمايشی بنيان‌گذار و مديرخانه هنرمندان ايران و عضو مرکز بين المللی تئاتر عروسکی (يونيما) و رئيس شورای تشکيلات عروسکیwap است. اين شخصيت هنری يکی از صاحب نظران تئاتر به ويژه تئاتر عروسکی در ايران به شمارمی‌آيد.

صادقی قطب‌الدين: قطب‌الدين صادقی متولد سال1331.ش شهر سنندج، کارگردان تئاتر، بازيگر، نمايشنامه‌نويس و يکی از برجسته‌ترين چهره‌های نمايش کشور، دارای دکترای هنرهای نمايشی از دانشگاه سوربن sorbnne فرانسه قديمی‌ترين و معتبرترين دانشگاه‌های جهان که در سال 1257 ميلادی در پاريس بنيان‌گذاری شد، اخذ کرد. دکتر صادقی ساليان متمادی دارای کرسی دانشگاهی در دانشگاه‌ها و مراکز معتبرآموزشی کشور بوده است. همچنين اين هنرمند دارای آثاری درحوزه نمايشنامه‌نويسی مانند: «هراس»، «مير نوروزی»، «چمری»، «ميرميدان»، «مويه» و... صادقی در زمينه پژوهشی دارای مقالات علمی مانند: «مدخلی بر نمايش آئينی»، «تئاتر مقاومت و نسبت آن با تئاتر سياسی»، «اقتصاد تئاتر» و... هم‌چنين تاليفاتی تحت عنوان «يادگار زريران»، «سيمرغ»، «مويه جم» و... و در حوزه ترجمه نيز دارای آثار قابل توجهی است. وی در بازيگری تئاتر تلويزونی و چندين فيلم سينمايی ايفای نقش کرده است.

عبدالملکی محمدعلی: محمدعلی عبدالملکی (1331- 1400.ش ) متولد شهر قروه، از بازيگران، نويسندگان و کارگردانان صاحب نام عرصه هنرهای نمايشی سنندج. اين هنرمند از سال‌های اوليه زندگی خود به همراه خانواده به شهرسنندج مهاجرت کرد، تمام ادوار تحصيلی و فعاليت‌های هنری خود را در شهر سنندج سپری نمود. عبدالملکی در حوزه تئاتر شهر سنندج چهره‌ای برجسته بود که دارای آثار قابل توجهی در زمينه‌های نمايشنامه‌نويسی و اجرای آنان مانند: «ميرنوروزی»، «قرمز»، «عروس باران»و... هم‌چنين از اين چهره ماندگار نمايش چندين اثر ترجمه مانند: «چراغ سرخ»، «آتلانتا»، «خمره طلا» و... به چاپ رسيده است. اين هنرمند در سال‌های آخر زندگی پربار خود مديريت يکِی از تشکيلات‌های نمايشی کشوری را در سنندج به نام (يونيما = نمايش عروسکی) را برعهده داشت.

متاسفانه عبدالملکی در روز 27 آبان ماه سال1400.س در سنندج زندگی را به درود گفت و جامعه‌ی هنری را داغدار کرد.

پارسا سهیل : سهيل پارسا (1333.ش) متولد شهر سنندج، از شاگردن موفق مدرسه تئاتر سنندج و از بازيگران، کارگردانان و نويسندگان نمايش و يکی از برجسته‌ترين هنرمندان عرصه تئاترجهانی و هنرهای نمايشی است. پارسا دانش‌آموخته دانشگاه تهران و دانشگاه يورک در شهر تورنتو کانادا است. او در مدت اقامت خود در ايران با چهره‌های برتر تئاتر ايران مانند:حميد سمندريان، مهدی‌پور هاشمی، بهروز غريب‌پور، داريوش فرهنگ و ديگر هنرمندان مطرح تئاتر ايران همکاری داشته است.

پارسا از سال 1363 تاکنون در کشور کانادا زندگی می‌کند. از آثار اين هنرمند می‌توان به اجرای نمايشنامه‌های از غلامحسين ساعدی، عباس نعلبنديان، شکسپير، اوژن يونسکو، برشت، لورکا، بکت و چخوف اشاره کرد. اين هنرمند درسال‌های اخير به سبب خلق آثاری درخشان درحوزه نمايش به خاطر نوآوری‌هايش نامزد دريافت جايزه سيمينويچ گرديد و موفق به دريافت چندين جايزه جهانی نيز شده است.

خلیلی‌فرد محمد: محمد خليلی‌فرد (1335–1377. ش) متولد محله آغه‌زمان شهر سنندج، از هنرمندان و بازيگران تئاتر در سنندج، پس از پايان تحصيلات وارد حوزه بازيگری در تئاتر گرديد.
اين بازيگر در طول حيات بسيار کوتاه هنری خود با اجرای نمايش‌های «افسانه‌های ترس»، «عروسک»، «سفر سبز درسبز»، «پرومته دربند» و بازی در فيلم‌های «اوينار»، «روز واقعه» و فيلم‌های ويژه تلويزيون مانند: «مترسک و باران» و «ملاحسن حزين» نقش خود را به عنوان هنرمندی از تبار هنر برتر معاصر ايفا کرد.
متاسفانه خليلی‌فرد در سال 1377.ش بر اثر عارضه قلبی جان‌سپرد، تئاتر و هنر سنندج را سوگوار خود کرد.

معتمدی هوشنگ: هوشنگ معتمدی (1312- 1399ش.) متولد محله آغه‌زمان شهر سنندج، از بازيگران صحنه و تئاتر. با تئاتر در سال اول دبستان در شهر کرمانشاه با ديدن نمايش اتللو اثر شکسپير آشنا شد، از همان هنگام علاقه به اين هنر در او پيدا شد. بعدها در بخش دکورا توری صحنه بکار پرداخت و تئاترهای بسياری را صحنه‌پردازی کرد. اين بازيگر و دکوراتور پس از پايان تحصيلات وارد ارتش گرديد و در محيط نظامی تئاتر را دنبال کرد. معتمدی در سال 1342با تشکيل گروه نمايش «بابک خرم دين» و با بازی در نمايش «دکترقلابی» که کار دکور آن را خود نيز با همکاری يکی از استادکاران نجار به نام آقای «هيکلی» انجام داده بود، اولين کار تئاتری خود را در محل باشگاه افسران سنندج با بازی ستوان موذن، در هوای آزاد انجام داد. اين هنرمند در سال 1346در نمايش «نادر فرزند شمشير» در نقش ميرزا مهديخان در محل سالن نمايش دبيرستان شاهپور سنندج او در سال 1347با بازی در نمايش «پهلوان اکبر می‌ميرد» در سالن دبيرستان بوعلی به فعاليت هنری و بازيگری خود ادامه داد. او درنمايش‌های مختلفی در سالن‌های تئاتر و سريال‌های تلويزیونی به عنوان بازيگر همواره شرکت داشته است.
معتمدی متاسفانه سرانجام در روز 20/ 7 /1399 در زادگاه خود بر اثر ابتلا به بيماری آلزايمر روی در نقاب خاک کشيد و در گورستان بهشت‌محمدی سنندج به خاک سپرده شد.

دل‌بينا صابر: صابر دل‌بينا( 1347.س) متولد سنندج محله چهار باغ، کارگردان تئاتر، بازيگر، نمايشنامه‌نويس و يکی از برجسته‌ترين هنرمندان عرصه هنرهای نمايشی است. دل‌بينا با بازی در نمايش‌هايی روی صحنه مانند:«سور و مرگ سهراب»، «زن نان فروش»، «آهوان بلورين»، «دخترآفتاب»، «زنجير» و... بازی کرده است. اين هنرمند از نويسندگان و کارگردانان موفق تئاتر سنندج و از بازيگران مجموعه‌های تلويزيونی مانند: «ملا حسن حزين» (خطاط و خوشنويس برجسته و مشهور سنندجی) و «ردپای شغال» است. دل‌بينا با بازی در فيلم سينمايی «نيوه مانگ» (نيمه دوم ماه) به کارگردانی بهمن قبادی نقش آفرينی کرده است.

ميرزايی شهرام: شهرام ميرزايی ( 1347.ش ) متولد شهر سنندج، هنرمندعرصه هنرهای نمايشی از بازيگران و کارگردانان تئاترسنندج و مسئول نمايش درحوزه هنری، عضو هيئت داوران نوزد‌همين جشنواره بين‌المللی تئاتر کوردی، دبير سی‌امين جشنواره تئاتر کوردستان و... .

نتيجه:

تئاتر بمثابه يکي از انواع هنرهای هفتگانه در شهرسنندج داری سابقه‌ای 88 ساله است که در نوع خود به نسبت موقعيت ويژه فرهنگی و تاريخی شهر در طراز به نسبت قابل قبولی قرار دارد. اين هنر به سبب حضور هنرمندان و استقبال و مقبوليت عمومی جامعه از آن دارای پتانسيل چشمگيری از استعداد و توان هنری است. که در حجم وسيع اجراهای نمايشی و وجود طيف گسترده‌ای از کارگردانان و بازيگران قدر در عرصه‌های وسيع هنر ملی و جهانی خودنمايی می‌کند.
تئاتر سنندج در بستر هنرهای نمايشی باتوجه به اجراهای موفق و حضور شخصيت‌های مطرح در آن و استمرار تامل‌برانگيز توليدات تئاتری در طول ساليان پر فراز و نشيب خود، عليرغم فقدان امکانات لازم هم‌چون سالن و صحنه پيوند به نمايش هم‌چنان بعنوان هنری خلاق در صحنه هنر زمانه ضمن گام نهادن به عرصه‌های تازه نمايش مانند. «تئاترخيابانی و عروسکی» به حضور هيمنه‌دار، فعال، اميدوارکننده، پرانگيزه و بالنده خود هم‌چنان ادامه می‌دهد.

****

توضيح : سانان دژ نام شهر سنندج در اسناد تاريخی به‌معنای دژحکام و فرمان روايان آمده که به غلط در افوا عامه به سنه يا سنه دژ مشهور گشته است. و نام کورسان در زبان محاوره‌ای مردم شهر و نقاط تابعه متداول است به معنای کورسی‌نشين حکام و فرمانروايان يا پايتخت حکام و فرمانروايان نه مخفف کوردستان که موجب اختلاف برداشت‌های رايج شده است.

****

منابع : د. آريان پور، اميرحسين. (1361) پيام به مناسبت روز جهانی تئاتر در تالار رودکی تهران. اسکوئی، مصطفی. (1360) پيدايش و اهميت سيستم استانيس لافسکی، در گفتگو با ماهنامه نويسندگان، رازی، محسن.

ياداشت‌هايی درباره پيشينه تئاترسنندج. د.صادقی، قطب‌الدين. مقاله، تئاتر در سنندج، دانشگاه آزاد واحد سنندج.
عبدالملکی، محمدعلی. مصاحبه با محسن رازی درتاريخ 29 / 4/ 1395
عرشی، کامبيز. گفتگو با محسن رازی درتاريخ 26/4/ 1404
معتمدی، هوشنگ. مصاحبه با محسن رازی درتاريخ 4 / 5 / 1395
ويکيپيديا، دانشنامه آزاد، درباره تئاتر و هنرنمايش درسنندج.

تيرماه سال 1404 سنندج ، محسن رازی