حلقه‌های مفقوده توسعه فرهنگی در منطقه اورامانات‌

دکتر فردین منصوری (سیاستگذار فرهنگی و مدرس دانشگاه)

منطقه اورامانات با پیشینه‌ای کهن، میراث ناملموس غنی، معماری منحصربه‌فرد و چشم‌اندازی طبیعی که در سال‌های اخیر به عنوان «چشم‌انداز فرهنگی هورامان» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، ظرفیت آن را دارد که به یکی از قطب‌های توسعه فرهنگی در ایران و منطقه تبدیل شود. با این حال، تبدیل این ظرفیت‌های بالقوه به دستاوردهای پایدار فرهنگی هنوز به‌طور کامل محقق نشده است. بررسی وضعیت کنونی نشان می‌دهد که مجموعه‌ای از «حلقه‌های مفقوده» مانع تحقق توسعه فرهنگی متوازن و هدفمند در این محدوده ارزشمند شده‌اند.

نخستین حلقه مفقوده، نبود یک برنامه جامع و سند راهبردی توسعه فرهنگی است. با وجود اهمیت تاریخی و فرهنگی منطقه، هنوز نقشه‌ راهی که بتواند ابعاد فرهنگی، گردشگری، اقتصادی و اجتماعی اورامانات را به‌طور یکپارچه مدیریت کند، تدوین نشده است. این نبود برنامه، موجب ناهماهنگی بین نهادهای مختلف و اجرای پراکنده پروژه‌هایی شده که اغلب با نیازهای واقعی منطقه و خواست جامعه محلی همسویی کافی ندارند.

در کنار این موضوع، ضعف زیرساخت‌های فرهنگی نیز به چشم می‌خورد. کمبود مراکز فرهنگی، موزه‌های تخصصی، فضاهای هنری، کتابخانه‌های مجهز و مراکز آموزش هنرهای بومی سبب شده بخش بزرگی از ظرفیت‌های فرهنگی منطقه در سطح مناسبی نمایش، نگهداری یا بازتولید نشود. در نتیجه، بسیاری از هنرها و سنت‌های محلی در معرض فراموشی یا تضعیف قرار گرفته‌اند.

اگرچه ثبت جهانی اورامانات فرصت مهمی برای معرفی و حفاظت از فرهنگ منطقه فراهم کرده، اما عدم بهره‌برداری مناسب از این فرصت خود حلقه مفقوده دیگری است. مدیریت گردشگری فرهنگی هنوز ساختاریافته نیست و امکانات و خدمات موجود با افزایش توجه گردشگران همخوانی ندارد. علاوه بر این، جامعه محلی در تصمیم‌گیری‌ها و بهره‌برداری از منافع اقتصادی ثبت جهانی مشارکت کافی ندارد، و این مسئله موجب فاصله گرفتن مردم از روند توسعه شده است.

از سوی دیگر، مستندسازی ناکافی میراث ناملموس از زبان هورامی گرفته تا آیین‌ها، موسیقی، ادبیات شفاهی و صنایع‌دستی یکی از چالش‌های جدی است. بخش قابل توجهی از این میراث تنها در حافظۀ شفاهی نسل‌های قدیمی وجود دارد و نبود یک آرشیو کامل و علمی، خطر گسست انتقال بین‌نسلی را تشدید می‌کند.

یکی از مهم‌ترین خلأها، ضعف اقتصاد فرهنگی در منطقه است. در حالی که فرهنگ می‌تواند بستری برای توسعه پایدار باشد، صنایع‌دستی، آیین‌های سنتی و گردشگری فرهنگی هنوز نتوانسته‌اند به یک سازوکار اقتصادی پایدار تبدیل شوند. این ضعف، علاوه بر کاهش انگیزه نسل جوان برای تداوم فرهنگ بومی، زمینه مهاجرت و دور شدن از هویت محلی را نیز تشدید کرده است.

مشارکت کم جامعه محلی در برنامه‌های فرهنگی نیز حلقه‌ای مهم از زنجیره توسعه است. توسعه فرهنگی زمانی موفق خواهد بود که مردم به‌عنوان صاحبان اصلی فرهنگ، نقش فعال و تعیین‌کننده داشته باشند. نبود سازوکارهای مشارکتیِ واقعی باعث شده برخی طرح‌ها با نیازهای اصیل مردم یا سبک زندگی سنتی منطقه همخوانی نداشته باشند.

در نهایت، فقدان روایت‌سازی، برندسازی فرهنگی و حضور مؤثر در عرصه رسانه‌ای باعث شده چهرۀ فرهنگی اورامان در سطح ملی و جهانی به اندازه ارزش واقعی آن شناخته نشود. نبود معرفی حرفه‌ای، روایت واحد و استراتژی ارتباطی منسجم، موجب می‌شود ظرفیت‌های فرهنگی اورامانات نتوانند جایگاهی شایسته در گردشگری فرهنگی، تولید محتوا و اقتصاد خلاق پیدا کنند.

در مجموع، توسعه فرهنگی اورامانات در گرو آن است که این حلقه‌های مفقوده از نبود برنامه‌ریزی تا ضعف زیرساخت‌ها، از مستندسازی ناکافی تا مشارکت محدود جامعه محلی و کمبود روایت‌سازی شناسایی و تکمیل شوند. تنها از طریق یک نگاه جامع، مشارکتی و علمی می‌توان مسیر توسعه‌ای را رقم زد که هم به حفظ میراث ارزشمند منطقه کمک کند و هم آینده‌ای پایدار و پویا برای مردم اورامانات بسازد.